Fanny Mendelssohn (1805 – 1847)

 

Hoewel Fanny Zippora Mendelssohn zelf dagboeken schreef (4) is er – weliswaar vooral internet raadplegend – weinig te vinden over haar privé leven. Wellicht staan er wat meer bijzonderheden in de boeken die over haar zijn geschreven (11). Het CD boekje bij de Hyperion uitgave geeft ook enige extra details.

Onderstaande gegevens zijn – grotendeels – alom te vinden en worden op elke site en in elk artikel gebruikt:

Fanny werd op 14 november 1805 in Hamburg geboren, als oudste van vier kinderen van de rijke bankier Abraham Mendelssohn en pianiste Lea Salomon. De familie was van oorsprong Joods, maar Fanny werd niet joods opgevoed.

Hamburg werd in 1806 door troepen van Napoleon ingenomen. De Franse bezetting was economisch gezien een catastrofe, maar bracht wel een moderne administratie (1a) In 1811 werd ook de Code Civil ingevoerd, die in Frankrijk en de veroverde gebieden aan de Joden gelijkberechtiging bracht. Het Décret infâme echter bracht weer nieuwe vormen van discriminatie (2).

De Mendelssohn familie zag zich genoodzaakt naar Berlijn te vluchten (1b). In 1816 werden de kinderen – voor alle zekerheid en om het antisemitisme in de betere kringen te ontlopen - lutheraans gedoopt en werd Fanny`s tweede (joodse) voornaam veranderd in Cäcilie. Aan de familienaam werd Bartholdy toegevoegd (3). Fanny en broer Felix hebben – uit afkeer - deze toevoeging zelden gebruikt.

Fanny kreeg haar eerste pianolessen van haar moeder. In 1816 vertrok de familie voor een tijdje naar Parijs, waar ze les kreeg van Marie Bigot. Op 13-jarige leeftijd speelde ze alle 24 preludia uit Das wohltemperierte Klavier van Bach al uit het hoofd. Fanny en Felix werden in 1820 aangemeld bij de Sing-Akademie in Berlijn, die werd geleid door Carl Friedrich Zelter. Hij onderwees hen in Haydn, Mozart en Beethoven. Zelter vond Fanny muzikaal beter dan Felix, zoals hij in 1816 aan Goethe schreef en in een brief uit 1831 schreef hij dat zij "speelde als een man", het toppunt aan lof!

Fanny en Felix waren wonderkinderen op de piano en in het componeren, maar Abraham stond zijn  dochter geen muzikale toekomst toe: ‘Muziek is voor jou franje, maar Felix kan er eventueel zijn beroep van maken’. Deze kreeg alle vrijheid, terwijl Fanny echtgenote en moeder moest worden. Alleen in het Berlijnse amateurcircuit kon ze – net als haar moeder – spelen bij de ‘Sonntagsmusiken’ die vanaf 1823 regelmatig georganiseerd werden in hun huis. Felix was het eens met zijn vader en steunde Fanny niet in haar aspiraties. Desondanks bleef hun band zeer nauw.

Felix publiceerde in 1826-27 en in 1830 twee opusnummers onder eigen naam (8 en 9), waarin in elk 3 liederen van Fanny waren opgenomen, hetgeen later pas duidelijk werd (zie onder).

In 1829 trouwde Fanny met de Berlijnse katholieke hofschilder Wilhelm Hensel (1794 – 1861) en hij deed zijn best muziekuitgeverijen in haar werk te interesseren en voorzag haar ook van een aantal teksten van zijn hand. In 1830 werd hun zoon Sebastian Ludwig Felix geboren (4).

In het voorjaar van 1831 begon Fanny weer mee te doen aan de Sonntagsmusiken: ze dirigeerde en begeleidde haar 20- stemmige koor en voerde samen met bevriende musici oratoria, opera- aria`s en kamermuziek uit. Veel belangrijke personen als de gebroeders Humboldt, Franz Liszt, Paganini, Bettina von Arnim, Johanna Kinkel en Heinrich Heine, waren hier ook aanwezig.

Echter toen haar zus Rebecka (1811 – 1858), een zeer goede sopraan, rond 1836 ophield met zingen, verloor Fanny wel een groot deel van haar motivatie om liederen te componeren, omdat dan niemand ze meer zou zingen.

Van 1839 - 1840 reisde Fanny met Wilhelm en hun zoon door Italië (Milaan, Venetië, Napels en Genua). Na de dood van haar moeder in 1842 werd ze de spil van het Mendelssohn huishouden in Berlijn en de zondagochtendconcerten. 

In 1846 ontmoette ze Clara Schumann, maar veel tijd voor correspondentie hadden ze niet. In hetzelfde jaar besloot Fanny, zonder Felix te raadplegen, toch een bundel liederen te publiceren als haar opus 1. Ze werd daartoe mede gestimuleerd door Charles Gounod en de Duitse diplomaat, politicus en pianist Robert von Keudell.

Het jaar daarop kreeg ze op 14 mei in Berlijn een beroerte tijdens het dirigeren van een repetitie, een half jaar vóór Felix. Ze werden naast elkaar begraven (6).

In 2018 pas werd een Fanny & Felix Mendelssohn Museum geopend in Hamburg.

Kortom: dat we – tot nu toe – vrij weinig hebben gehoord over Fanny komt omdat zij om drie redenen ‘achtergesteld’ was:

1.een meisje uit de hogere middenklasse mocht geen professionele ambities hebben op componeergebied

2.broer Felix overschaduwde haar

3.Fanny en Felix waren Joods van afkomst en hoewel christelijk gedoopt, bleef dat een probleem; later bleef dat nog steeds door groeiend antisemitisme.

Fanny componeerde ca 450 werken, voornamelijk liederen (249), pianowerken en kamermuziek. De meeste ervan werden niet uitgegeven, of ze werden uitgebracht onder Felix naam, zoals een aantal van haar liederen: als onderdeel van zijn opus 8 en 9. Pas de laatste jaren ontdekt men dat veel meer werken van haar hand zijn en niet door Felix gecomponeerd:

Op de Nederlandse Wikipedia site staat een overzicht van al haar composities, op jaartal geordend (7).

Renate Hellwig- Unruh heeft een ordening gemaakt van Fanny`s werk op H-U nummers (8).

De beste websites om Fanny`s werk te bestuderen zijn: https://henselpushers.org/ , https://henselpushers.org/lieder  en https://henselsongsonline.org/.

-Via https://henselpushers.org/lieder zijn alle liederen van Fanny apart, met jaartal/ chronologisch en H-U nummer  te vinden, evenals de bladmuziek. Deze site linkt door naar https://henselsongsonline.org/  (Tim Parker Langston- 2021) en ook nog naar eventuele Furore uitgaves.

-Via https://henselsongsonline.org/sheet-music (2025) kom je ook bij de bladmuziek van alle liederen apart, geordend op naam van de dichter, beginnend met de dichters die ze het eerst op muziek zette. Alle liederen gezet op die dichter staan daar bij elkaar. De bladmuziek staat er vaak in 2 liggingen op.

- In https://static1.squarespace.com/static/6017dd309820e37481b3dca3/t/618bbbcc0f50f30d5e824c66/1636547546789/HSO+Editioomplete+Score+%28lower+voices%29.pdf , de (bijna) complete editie van 2021, is de volgorde anders, namelijk op opusnummer en dan op naam van de dichter, waarbij er bijvoorbeeld één verzamelrubriek voor de vrouwelijke dichters - wel apart benoemd -  is genomen, maar een aantal niet daar zijn opgenomen, maar weer elders staan. In deze uitgave staan een aantal storende fouten: liederen ontbreken, namen staan verkeerd gespeld, paginanummers verkeerd genoemd enz.

Een belangrijk boek met opmerkingen en veel notenvoorbeelden met betrekking tot haar begeleide sololiederen is het boek van Annette Maurer: Thematisches Verzeichnis der klavierbegleiteten Sololieder Fanny Hensels (9).

Fanny zette gedurende haar hele leven veel gedichten van Johann Wolfgang von Goethe op muziek. Hij bewonderde haar zeer.

Andere dichters die zij veelvuldig ‘zette’, maar korter qua periode, waren – enigszins chronologisch naar Fanny`s gebruik – Jean- Pierre Claris de Florian (Franse teksten), Ludwig Uhland, Wilhelm Mȗller, Ludwig Tieck, Johann Peter Eckermann, Ludwig Christoph Heinrich Hőlty, Johann Heinrich Voß, Heinrich Heine, Johann Gustav Droysen en Joseph von Eichendorff. De teksten afkomstig van Wilhelm Hensel nemen vooral toe na hun huwelijk. Daarnaast zette ze van nog veel anderen een paar gedichten.

Als we een inventarisatie maken van alle door Fanny gebruikte vrouwelijke dichters, komen we terecht bij de volgende namen en H-U nummers:

-Luise Hensel (1798- 1876), met de liederen Die Linde (56) en Die Sommerrosen Blȕhen (57). Luise was de zus van Wilhelm H. en

 o.a. Wilhelm Mȗller was op haar verliefd (zie F. Schubert: Die schône Mȗllerin en Winterreise).

-Marianne Sa(a)ling (1785-1868), met Du hast mein Gott (51) en Erinnerungen in die Heimat (163)

-Marianne von Willemer/ Goethe (1784-1860): An Suleika (150), Suleika (210), Suleika (306). Marianne werd (waarschijnlijk)

 geboren als Pirngruber (20) en was een Oostenrijkse danseres en actrice. Ze trouwde met Von Willemer. Goethe vereeuwigde haar

 in het boek Suleika, het achtste deel van zijn twaalfdelige West- ôstlicher Divan. Marianne en Goethe noemden elkaar `Suleika‘ en

 `Hatem‘. Een aantal onderzoekers gelooft de bewering dat Marianne de eigenlijke schrijfster is van zeker 2 ‘Suleika`s’, maar

 welke twee van de vier dat zijn, is mij niet zo duidelijk. Hensel Songs Online (2021) schrijft de 1ste (148) toe aan Goethe en de

 andere drie (150, 210 en 306) aan Marianne.

-Sophie Augustine Dellevie (1796- 1864): Eilig zieh` n in weiter Ferne (131). Zij was leerling van Chopin en huwde de bankier

 Auguste Leo, die Chopin hielp bij zijn financiën en vriend van Felix was. Pseudoniem van Sophie is Léontine Romainville.

-Friederike Robert (1795-1832) schreef Frȕhlingserinnerung (38), Die Schwalbe (77), Wanderlied (91), Frȕhlingsnāhe (120), Das

 Heimweh (129), Die Äolsharfe auf dem Schlosse zu Baden (179) en Nacht (259)[ch1] .    

-Amalia von Selt, het pseudoniem van Henriette von Hȕlsen (1792 -  ), schreef Der Sprosser (180)

Als gids om Fanny`s liederen te verkennen, kan men bijvoorbeeld gebruiken:

-de CD Hensel Lieder: een keuze uit de verschillende periodes met 17 premières; 89 liederen zijn nooit eerder opgenomen en dus nog nooit gehoord! Opgenomen: 3- 8 jan 2023 in het Mendelssohn huis te Leipzig, met Jennifer Parker mezzo- sopraan, Stephanie Wake-Edwards mezzo- sopraan,  Tim Parker-Langston tenor, Jâms Coleman piano, Genevieve Ellis piano, Ewan Gilford piano

-de CD Fanny Mendelssohn Lieder, een opname uit 2000 met Susan Gritton sopraan en Eugene Asti piano. Een uitgave van Hyperion Records, voorzien van prachtig CD boekje met vertalingen van de liederen: opus 1-7-9-10 en nog enige prachtige losse liederen (18): info over de liederen dus steeds daarin raadplegen!

 

Titel

H-U nr.

Gecomponeerd ca.

Op tekst van

In editie 2021

Zelf gezongen(x)/opmerkingen

Fanny publiceerde zelf in 1846 een aantal van haar liederen als 6 Lieder opus 1 (10). De liederen dateren uit verschillende periodes.

1.Schwanenlied

358

1839-40

Heine

   

 

 

        2-23

 

2.Wanderlied

317

1839-40

Goethe

 

3.Warum sind die Rosen so blaß ?

312

1837

Heine

X (een gift voor Felix`2de  vrouw Cécile)

4.Mayenlied

387

1842

Eichendorff

 

5.Morgenstāndchen

388

1842

Eichendorff

 

6.Gondellied

377

1841

Geibel

 

Fanny publiceerde ook zelf, in 1847, als opus 3: 6 Gartenlieder (koorliederen) (16).

In 1847 kwamen ook haar opus 4,5,6 (pianostukken) voor het eerst in druk uit. Ze had ze al veel eerder gecomponeerd (16).

Na Fanny`s dood kwamen, mede door toedoen van Felix, alsnog in 1847 bij Ed. Bote & G. Bock uit: 6 Lieder, opus 7

1.Nachtwanderer

397

1843

Eichendorff

 

 

     24-45

x

2.Erwin

450

1846

Goethe

 

3.Frȕhling

464

1846

Eichendorff

 

4.Du bist die Ruh`

343

1839

Rȕckert

x

5.Bitte

440

1846

Lenau

 

6.Dein ist mein Herz

434

1846

Lenau

 

5 maanden na Fanny`s dood bracht Felix door hem uitgezochte liederen van Fanny naar Breitkopf & Hārtel om ze onder haar naam te laten verschijnen. Ze kwamen uit in 1850 als opus 8, 9, 10 en 11. Elders wordt Willem Hensel genoemd als degene die achter de uitgave van opus 10 zat (21).

Opus 8 van Fanny zijn ‘4 pianoliederen’ (Lieder ohne Worte). Opus 11 is een pianotrio.

In Opus 8 van Felix (12 Gesānge), uitgegeven in 1826/27 zijn 3 liederen van Fanny opgenomen (Gesamtwerk), als nr. 2-3-12

1.Das Heimweh

129

1824

Friederike Robert

 

 

2.Italien

157

1825

Grillparzer

 

12.Suleika und Hatem

149

1825

Goethe

Duet voor ST (15)

Fanny’s  6 Lieder, opus 9, postuum uitgegeven 1850 (19).

1.Die Ersehnte

196

1827

Hôlty

 

    46-56

 

2.Ferne

97

1823

Tieck

 

3.Der Rosenkranz

168

1826

Voß

niet in complete werk (12); wel `Online‘

4.Die frȕhen Grāber

222

1828

Klopstock

 

5.Der Maiabend

208

1827

Voß

 

6.Die Mainacht

331

1838

Hôlty

 

In opus 9 van Felix (12 Lieder), zijn 3 liederen van Fanny opgenomen, uitgegeven 1830. De beide op. 9 nrs. hebben nauw verband met elkaar.

7.Sehnsucht

219

1828

Droysen

 

 84-101

 

10.Verlust

213

1827

Heine

 

12.Die Nonne

46

1822

Uhland

 

Fanny`s  5 Lieder, opus 10, postuum 1850 uitgegeven

1.Nach Sȗden

373

1841

Wilhelm Hensel

 

 

 57-83

Vgls. (13) een tekst van Goethe; vgls Hyperion CD boekje is dichter onbekend; elders: W. Hensel

2.Vorwurf

462

1846

Lenau

 

3.Abendbild (14)

455

1846

Lenau

 

4.Im Herbste

416

1846

Geibel

 

5.Bergeslust

466

1847

Eichendorff

 

 

 

 

 

 

 

Voor nog veel meer werk met datering zie Wikipedia lijst (16),www.henselpushers.org; voor liederen: directories/ Lieder  en/ of

doorverwijs naar henselsongonline.org

Hieronder een lijstje, dat ik steeds zal aanvullen met liederen die ik zelf erg mooi vind om te zingen (als ze niet zijn opgenomen in bovenstaande opusnummers):

Sehnsucht nach Italien

50

1822

Goethe

207-210

X

Die Linde

56

1822

Luise Hensel

136-137

X

Die Schiffende

199

1827

Hôlty

414-417

1ste  lied onder eigen naam gepubliceerd 1837; X

Dāmmrung senkte sich von oben

392

1843

Goethe

296-297

X (vgl. met Brahms)

Traum

412

1844

Eichendorff

342-346

X

 

 

Laatste update 22-01-26

 

Noten:

(1a). https://www.beyond-history.com/en/english-beyond-history-blog/article/2017/11/19/hamburg-under-napoleon/

(1b). https://www.scribd.com/document/625500966/Grove-Music-Online-Fanny-Mendelssohn . Deze tekst suggereert dat er illegitieme praktijken meespeelden waardoor de vlucht noodzakelijk zou zijn

(2). https://en.wikipedia.org/wiki/Infamous_Decree

(3). Bartholdy zou de naam van de vorige eigenaar van een stuk land (tuin) geweest zijn, dat een oom van Fanny had gekocht.

(4). Sebastian legde in 1879 de familiegeschiedenis van de Mendelssohns vast. De basis hiervoor waren Fanny`s dagboeken die ze bijhield tot 1829. Sebastian Hensel, Die Familie Mendelssohn. 1729 bis 1847. Nach Briefen und Tagebüchern. B. Behrs Buchhandlung, Berlin, 1879. Herdruk: Insel-Verlag,

Frankfurt am Main, 2002

(5). Na hun Italiaanse reis maakten Fanny en Wilhelm een Reise Album van Fanny`s composities met illustraties van Wilhelm

(6). Zie: https://notities.vrouwaandepiano.be/category/category0/

(7). https://nl.wikipedia.org/wiki/Fanny_Hensel

(8). Renate Hellwig-Unruh, Fanny Hensel geb. Mendelssohn Bartholdy. Thematisches Verzeichnis der Kompositionen,(Dissertatie Berlijn 1999). Kunzelmann, Adliswil, 2000, 

(9). https://fannyhensel.de/?p=671

(10). https://nl.wikipedia.org/wiki/Sechs_Lieder_(Hensel-Mendelssohn,_opus_1)

(11). De meest recente biografieën: Françoise Tillard, Fanny Mendelssohn, Amadeus, 2003; R. Larry Todd, Fanny Hensel: The Other Mendelssohn, OUP, 2014

(12). Der Rosenkranz ontbreekt in

https://static1.squarespace.com/static/6017dd309820e37481b3dca3/t/618bbbcc0f50f30d5e824c66/1636547546789/HSO+Editioomplete+Score+%28lower+voices%29.pdf  (complete editie, geordend op opusnummer): zowel bij overzicht van opus 9, als bij aparte liederen van Voß.

(13). Volgens https://henselsongsonline.org/ tekst van Wilhelm Hensel, vgls. https://static1.squarespace.com/static/6017dd309820e37481b3dca3/t/61868c4c9ee172551ef1999d/1636207692939/H-U+373.pdf en https://static1.squarespace.com/static/6017dd309820e37481b3dca3/t/618bbbcc0f50f30d5e824c66/1636547546789/HSO+Editioomplete+Score+%28lower+voices%29.pdf  tekst van Goethe!

(14). Vgls. https://static1.squarespace.com/static/6017dd309820e37481b3dca3/t/6186be93167c7323ffc4d611/1636220563991/H-U+455.pdf : Abendlied

(15). Duet: opgenomen bij Henselpushers onder  ‘Duetten met begeleiding’

(16). Zie voor overzicht met jaartallen ook: https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_compositions_by_Fanny_Mendelssohn

(17). https://www.theoperaqueen.com/2022/03/25/fanny-hensel-album-onyx/

(18). https://www.hyperion-records.co.uk/dc.asp?dc=D_CDA67110

(19). Volgens https://nl.wikipedia.org/wiki/Sechs_Lieder_(Hensel-Mendelssohn,_opus_9)  zijn de Sechs Lieder opus 9 van Fanny Hensel-Mendelssohn  een postuum in 1850 uitgebrachte liederencyclus voor stem en piano. De liederen zijn geschreven op basis van gedichten van Duitse tijdgenoten als Goethe (1749-1832) en Heine (1797-1856). Deze bewering wordt dus ook zo overgenomen in het AI overzicht, maar is aanwijsbaar onjuist.

(20). https://www.liederabend.cat/en/bloc/entrades/1087-suleika

(21).  https://www.carus-verlag.com/en/music-scores-and-recordings/fanny-hensel-denis-rouger-arr-nach-sueden-952900.html?srsltid=AfmBOopYkModXqYJOjwb7DuMh0b_Ik2ehk1aIyi4eesdqqkBFFBdXC-a : ‘The song Nach Süden (To the South) by Fanny Hensel (née Mendelssohn) describes the annual migration of birds. It was published posthumously in 1850, together with four other songs for solo voice and piano, as

Op. 10 by her husband, the painter Wilhelm Hensel. It’s likely that Hensel was also the author of the text’

 

Bronnen:

Gedrukte:

The New Grove Dictionary of Music & Musicians, London, 1980: artikel van Karl- Heinz Kőhler over Fanny Mendelssohn

Websites:

https://fannyhensel.de/

https://nl.wikipedia.org/wiki/Fanny_Hensel

https://nl.wikipedia.org/wiki/Sechs_Lieder_(Hensel-Mendelssohn,_opus_9)

https://www.opusklassiek.nl/componisten/mendelssohn_fanny.htm

https://www.scribd.com/document/625500966/Grove-Music-Online-Fanny-Mendelssohn

https://www.theoperaqueen.com/2022/03/25/fanny-hensel-album-onyx/

https://www.liederabend.cat/en/bloc/entrades/1087-suleika

https://imslp.org/wiki/Category:Hensel,_Fanny : veel uitgaven hierop te vinden, vaak scans uit oude uitgaves

https://henselpushers.org/ : pagina met al haar piano, kamer- en instrumentale muziek; doorverwijspagina voor haar liederen en e.a. vocaal werk

https://henselsongsonline.org/ : weergave van alle liederen enz. Onderdeel van het werk van Parker-Langston, Tim. 2025. “My songs lie unheeded and unknown...": Fanny Hensel's Lieder in Reparative Practice Research. Doctoral thesis, Goldsmiths, University of London

https://henselsongsonline.org/sheet-music : De liederen staan hier geordend op de naam van de dichters en chronologisch, vaak in 2 liggingen en met autograaf van Fanny; je komt bij doorklikken automatisch terecht op de juiste pagina van:  https://static1.squarespace.com/static/6017dd309820e37481b3dca3/t/618bbbcc0f50f30d5e824c66/1636547546789/HSO+Editioomplete+Score+%28lower+voices%29.pdf  :

complete editie (2021), geordend op opusnummer 1-7-9-10 en verder op naam van dichter; ook aantal pagina`s (136- 154) met vrouwelijke dichters

 

Terug naar de pagina ‘muziek’

 

 

 

 [ch1]